МОНГОЛЫН СЭТГҮҮЛ ЗҮЙГ БҮҮ БАСАМЖИЛ, БҮҮ ШАНТААЖИЛ, БҮҮ ШАЛДАЛ

Сэтгүүлчийн үг


/Сэтгүүл зүй шалдан байна уу?/


Миеэгомбын Энхболдод хаяглав
(шүүмж)


Мартах, мартагдах, мартагнах, мартуулахын манан хөшиг, шалтаг шалтгаан, шаналал зовлонгийн шалгуур босго нь өөр юу ч бус гагц цаг хугацаа мөн ажээ. Цаг хугацааг царцааж, цадиг түүх болгон цагаан цааснаа хар бэхээр барлан үлдээдэг нь бас өөр юу ч бус сонин хэвлэл мөн ажаам. Энэ цагийн хөлийн мөр, гарын аяс, үнэн үг, үйл явдлын товчоон, баримт сэлт тэргүүтийг товлон харах, тоймлон дүгнэх боломж гагц сонин хэвлэлд түлхүү байдаг нь юутай завшаан гэлтэй.
Оны эхэнд санагдана, сэтгүүл зүйн нэрт эрдэмтэн Т.Баасансүрэнгийн шинжлэлт бичлэгийн төрлөөр бичсэн “Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн сурталчилгааны талаарх зарим санал бодол, үр дүн ба сургамж” хэмээх тойм өгүүллийг тогтож харж талархан уншаад л өнгөрсөн. Харин энэ сарын эхэнд сэтгүүлч Т.Баасансүрэнгийн “Үнэн үг хэлсэн хүнд хүн өшөөтэй”, Г.Жамъянгийн “Улс төрчид Монголын сэтгүүл зүй, сэтгүүлчид рүү дайрч эхэллээ” зэрэг ярилцлагаас мөнөөх миний тамшаалан уншсан талархалт өгүүлэлийг бичсэн сэтгүүлчийг шүүхэд өгснийг дуулаад хэрдхийн цочиж хэсэгтээ гайхаж улмаар уг өгүүллийг эргэн уншихад хүрэв.
“Зууны мэдээ” сонины “Эрдэмтний үг” буланд энэ оны №3, 5 дугаарт бараг гурван нүүр дамнан хэвлэгдсэн энэхүү том хийгээд тойм өгүүлэл нь өдөр тутмын сонинуудын 2017 оны VII-X сарын нийтлэлд хийсэн ажиглалт шинжилгээ билээ. “Сэтгүүл зүй бол нийгмийн маш чухал, юугаар ч сольшгүй институц” гэж бичих дуртай эрдэмтэн Т.Баасансүрэнгийн энэ өгүүлэл “Ерөнхийлөгчийн сонгууль болж өнгөрөөд таван сар гаруй хугацаа өнгөрч байна” гэж эхэлж байна. Гарцаагүй анхаарал татсан, бас сургамж, сэргэмж, сөргөмжөөр дүүрэн үйл явдал мөний хувьд Ерөнхийлөгчийн сонгууль нь монголын нэр нөлөө бүхий өдөр тутмын сонинуудад хэрхэн тусгагдсанд задлан шинжилгээ хийх нь сэтгүүл зүйн эрдэмтэн хүний ерийн л ажлын нэгэн хэм хэмнэл билээ.
Өөлсөн хүнд босоо Ганбаатар, МАХН-ыг өргөх талруу үе үе хэлбийх зүйл таарах авч өөрөөр “шүүхийн хаалга” татчихмаар гаж буруу зүйлийг олж харсангүй. Тэр нь ч миний анхаарлыг бүр их татаж Т.Баасансүрэнгийн иш татсан өдөр тутмын сонинууд болон тухайн үеийн тандалт судалгаа зэргийг тухайлан сөхөж эх сурвалжуудыг хөөн судлахад хүрэв. Улс төрч М.Энхболдын уурыг хүргэсэн байж мэдэх хэдэн өгүүлбэрийг онцолж эх сурвалжуудтай нь тулган үзэхэд дараах хэв байдал, хэлбэр дүрс, ажиглалт дүгнэлт нотолгоожиж байна.

Нэг.

Т.Баасансүрэн өгүүлэлдээ “МАН-ын удирдлагууд түүний дотор намын дарга Миеэгомбын Энхболд өөрөө хүн амын доторхи санаа бодлын илэрхийллийг үл тоомсорлож, янз бүрийн эрдэм шинжилгээний байгууллагуудаас гаргасан социологийн судалгаанд ямар ч ач холбогдол өгөлгүйгээр 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд амин хувийн явцуу эрх ашгаа урьтал болгож, өрсөлдөх боломжийг бусдад олголгүйгээр шууд намын даргаараа түрий барин эрх мэдэлдээ дулдуйдан нэр дэвшсэн нь “өөрөө өөрийгөө оршуулах авсны нүхийг урьдчилан ухаж зэхсэн”-тэй яг адилхан хачирхалтай бөгөөд эмгэнэлтэй үйл явдал болов” гэжээ. Бодит байдлыг судлаач хатуухан хэлээд авчээ. Тэр нь үнэнд хэр ойрхон байна вэ.

“Сант Марал” сангаас монголын нийгэм, улс төр, эдийн засгийн байдлын талаар 2017 оны гуравдугаар сарын 10-30-ны өдрүүдэд нийслэл болон зургаан аймгийн 1200 иргэнийг хамруулан хийсэн олон нийтийн санал бодлын шинэ судалгааны дүн анхаарал татлаа. Уг судалгаагаар “Улс төрчдийн рейтинг”-ээр М.Энхболд Улаанбаатар хотод эхний 10 хүнд багтсангүй. Архангай, Дорноговь, Хэнтий, Завхан аймагт бараа сураггүй, харин Төв аймагт нэгд, Өвөрхангай аймагт дөрөвт эрэмбэлэгджээ. “Та энэ оны сонгуулиар хэнийг ерөнхийлөгч болоосой гэж хүсч байна” гэсэн асуултад М.Энхболд Улаанбаатарт IX, хөдөө III, нийт дүнгээрээ IV байрт орсон байна. Саяын асуултыг намын гишүүд дэмжигчдийн дунд тавихад М.Энхболд МАН-д II орж бусад нам болон нас бусчуудаас дэмжлэг огт авсангүй. Түүнийг судалгаанд хамрагсадын эрэгтэйчүүдийн 6,8 хувь дэмжсэн бол эмэгтэйчүүдээс огт дэмжсэнгүй. Судалгаанд оролцогчдын 18-24 насныхны 5,4 хувь, 25-29 насныхны 6 хувь, 30-39 насныхны 4,8 хувь, 40-49 насныхны 6,2 хувь, 50-59 насныхны 7 хувь, 60-аас дээш насныхны 13,8 хувь нь буюу нийт оролцогчдын 7 хувь нь дэмжсэн байна. Энэ нь нэр дэвших магадлалтай хүмүүсийн III жагсаж байна гэсэн үг. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн эцсийн дүн энэхүү судалгааны дүн хоёр харьцангуй ойролцоо байгаа нь Т.Баасансүрэнгийн дээрх хатуухан дүгнэлт бодитой байсан нь тодорхой байна.
Өдөр тутмын сонинуудад бас ийнхүү бичсэн байх юм. Жишээ нь Х.Уянга “Намын дарга М.Энхболд рейтинг нь муу байгаагаа мэдсээр байж улангасан зүтгэж, шунан чичирсээр нэр дэвшсэн. Түүнийг тойрон хүрээлэгчдийн болчимгүй үйлдэл намын нэр хүндийг шороотой хутгаж, нэг сонгуульд хоёр удаа ялагдахад нэрмээс боллоо” /”Өнөөдөр” 2017.№162/, Н.Дэмбэрэл “Цаг үеэ ойлгоогүй МАН-ын Удирдах зөвлөл буруу шийдвэр гаргасны гор саяын Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар гарч дүнгээ авлаа” /”Өдрийн сонин” 2017.№191/ гэх мэтээр бичиж, ярьсан байна.
Энэ мэт жишээ нь М.Энхболд намын даргын эрх мэдлээ ашиглан нэр дэвшсэн нь “өөрөө өөрийгөө оршуулах авсны нүхийг урьдчилан ухаж зэхсэн”-тэй яг адилхан хачирхалтай бөгөөд эмгэнэлтэй үйл явдал болов” гэх дүгнэлт хийхэд хүргэсэн нь эргэлзээгүй.

Хоёр.

Т.Баасансүрэн өгүүлэлдээ “МАН-ын Удирдах зөвлөл, намын дарга М.Энхболд өөрөө...намын ...бүтэц бүрэлдэхүүн, гишүүд дэмжигчиддээ найдахын хамт өөрт байгаа асар их хөрөнгө мөнгөний хүчинд шууд дулдуйдсан. 2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуульд МАН ба АН удьд өмнө хэзээ ч гаргаж байгаагүй тийм их хэмжээний хөрөнгө мөнгө, хүч хөдөлмөр зарцуулсан нь үүнийг нотолно” гэжээ. Энд буй “хэзээ ч байгаагүй их мөнгө” гэх үг түүнийг цочирдуулсан байх.
УИХ-ын гишүүн Х.Болорчулуун “Манайхан намын бүтэц, мөнгөний хүчин зүйлд илүү ач холбогдол өгөөд ард олны итгэл хүлээх гэдэг хүний хүчин зүйлийг үл тоосноос ийм үр дүн гарлаа гэж болно. Одоо МАН нь олон нийтийн нам болж шинэчлэгдэх хэрэгтэй. Түүнээс биш олигархиуд ба оффшорчдын хоргодох газар байж болохгүй” /”Өдрийн сонин” 2017.№155/ гэсэн бол УИХ-ын гишүүн Л.Оюун-Эрдэнэ “Сонгуульд ялагдсан үндсэн шалтгаан бол УИХ-ын даргаар М.Энхболд дарга өөрөө ажиллахаар шийдсэн явдал. 65 суудалтай энэ том намын итгэл найдварыг М.Энхболд дарга өөрөө Ерөнхий сайд болж хариулах ёстой байсан. Гэтэл тэгээгүй. Ерөнхийлөгчийн сонгуульд төвлөрөөд хаваржаандаа буугаагүй байж намаржаандаа буух тухай өөрөө л бодсон. Түүнээс болж томилгоон дээр алдаа гарсан” /”Үндэсний шуудан” /2017.№163/
Өөрийн намын нь залуу лидерүүдийн энэ үнэлэлт дүгнэлтээс эрдэмтэн Т.Баасансүрэн огт зөрсөнгүй. Тиймээс түүнийг буруутгахаасаа өмнө УИХ-ын гишүүдийнхээ бодит үнэнийг тодорхойлсон сануулгад дүгнэлт хиймээр санагдана.

Гурав.

Т.Баасансүрэн өгүүлэлдээ “2017 оны Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн үр дүн, МАН-д хуримтлагдаж булагнасан идээ бээрийг гадагшлуулсан гэж хэлж болно. Энэ нам бат цул эв нэгдэлтэй, дотроо фракц бүлэглэл байхгүй хэмээх үлгэрийг үгүй болгож таягдан хаяв. Өнгөц шалтаг шалтгаан нь 60 тэрбумын болоод Ерөнхий сайд, Шадар сайд хоёр биесийг чагнасан, тагнасан гэх үйл явдал” гэжээ.
Энэ сэдвээр Б.Дамдин-Очир “Ер нь энэ хар хүчиний оролцохгүй, гар хөлөө дүрэхгүй юм гэж үгүй. Тэднийг бат бөх холбож байдаг “гагнаас”-ууд бий. Гурвалыг нэгтгэж байгаа хүчин зүйлийн цаана уул уурхай байхгүй гэж хэн ч хэлж чадахгүй” /”Зууны мэдээ” 2017 №173/, Л.Хашчулуун “Өнөөдөр УИХ-д МАН 65 гишүүнтнй байна. Үүнээс лавтай 30 орчим нь М.Энхболдын нөлөөнөөс гарахгүй” /”Өдрийн сонин” 2017.№176/, Э.Энхболд “МАН-ынхны албан тушаалын төлөөх тэмцэл нь намаа хагалж мэднэ. МАХ доторх албан тушаалын хэнээ тогооноосоо халив” /”Өдрийн сонин” 2017.№168/, Б.Өнөртогтох “Ж.Эрдэнэбатын Засгийн газрыг унагасан шалтгаан өнгөн дээрээ концессын мөнгө, 60 тэрбумаар төрийн албыг наймаалцсан шалтгаан боловч, цаад талдаа өнөөх л “элсний 13” бүлгийн эхлүүлж байсан хотын фракцийг зайлуулах ажиллагаа байлаа” /”Монголын мэдээ” 2017.№167/ гэх зэргээр амтай бүхэн нь шагшиж, аатай бүхэн нь шаагиж байжээ.
Тэр дунд “МАН-ын 60 тэрбумын 90 минутын бичлэгийн бүрэн тэмдэглэл “ нийтлэгдсэн нь онцгой сонирхол татах бөгөөд түүнд “Үхтэл нь айлгах, чичрүүлж байгаад ажлыг нь хийлгэх хэрэгтэй. Ний нуугүй хэлэхэд нам дотор албан бус фракц бий. Энэ хүрээлэлд байгаа хамгийн хүчтэй ноёрхлыг эвийг нь олоод аажуухан унагаах боломж байна. Эсвэл үг сонсдог, шууд хэлэхэд ойлгодог болгох хэрэгтэй. Шууд “хөлийг нь тасалсан аалз” шиг болгомоор байна” /”Зууны мэдээ” 2017.№153/ гэснээс үзэхэд судлаачийн үг сувс байсангүй бололтой.

Дөрөв.

Т.Баасансүрэн өгүүлэлдээ “Сонгуулийн сурталчилгааны кампанит ажлын үеэр М.Энхболдоос хэдэн зуу, мянган иргэнд тарааж гарын салаагаар урсгасан 50,100,200 мянган төгрөг хахууль биш байжээ гэж хэлж бичих болов” гэсэн байна.
Энэ сэдвээр С.Ганбаатар “АН, МАН-ын хоёр нэр дэвшигч ямар их мөнгө хаяваа, Ерөнхийлөгчийн сонгуулиар. Зарим хэвлэлд 200-300 тэрбум төгрөг зарцуулсан гэж бичсэн байна” /”Үндэсний шуудан” 2017.№178/, Эрдэнэбат “Уул уурхайн хууль бус мөнгөнөөс эхлэлтэйгээр монголын ард түмний саналыг мөнгөөр худалдаж авдаг явдал руу шилжсэн” /”Өдрийн сонин” 2017.№222/, Л.Оюун-Эрдэнэ “Би арав гаруй жил улс төрийн ертөнцөд идэвхтэй амьдарч байна. Ийм их хэмжээний хөрөнгө санхүү, цаг хугацаа зарцуулсан сонууль мэдэхгүй юм” /”Үндэсний шуудан” 2017.№163/, Э.Эрдэнэжамъян “Сонгуулийн сүүлийн мөчид ямархуу луйвар болсныг олон түмэн мэдэж байгаа учраас би нуршаад яахав. Хичнээн ч тэрбум төгрөг тараав. Нэг аймагт тараасан мөнгө л гэхэд тэрбумаар хэмжигдлээ” /”Зууны мэдээ” 2017.№139/, М.Мөнхцэцэг “60 тэрбум зөвхөн хотынх. Орон даяар ямар юм болж байгаа бол. Саяын сонгуулийг харлаа. Асар хүч тэнцвэргүй тулаан болсон. Эрх мэдэл нөгөө талд байсан. Асар их мөнгө цацсан” /”Өдрийн сонин” 2017.№171/ гэх зэргээр ярьсан байх юм.
Тэр ч байтугай “МАН-ын 60 тэрбумын 90 минутын бичлэгийн бүрэн тэмдэглэл“-д М.Энхболд “2012 оны сонгуульд би тэдэн төгрөг өгсөн, тэр мөнгө хаашаа орсон бэ. Би намын байрны гадаа ирээд, тэрэнд нэг цүнхтэй өгөөд оруулсан. Чи тэр мөнгийг нь яасан юм бэ, чи тэр мөнгийг нь түүсэн юм уу гэхээр царай нь барайгаад ирдэг” гэж хэлж байгаа нь дүр, дуу хоолойтойгоо буусан тухай бичжээ. Нүцгэн үнэнийг нуух тусам нуухтдаг нь энэ болой.

Тав.

Т.Баасансүрэн өгүүлэлдээ “60 тэрбумын хэрэг явдал, оффшор дансны луйвар булхай, Эрдэнэтийн 49 хувийн эргэн тойрон дахь яриа сонгуулийн үр дүнд шууд нөлөөлөв. 60 тэрбумаар Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга хоёр хайнаа хэрхэн яаж хагалахыг ард түмэн анхааралтайгаар ажиглан харж байна” гэжээ.
Энэ сэдвээр Э.Эрдэнэжамъян “өнгөрсөн жил манай намаас гаргаж тавьсан 60 тэрбум төгрөгийн асуудал сонгуулийн гол сэдвийн нэг байлаа. АН-аас нэр дэвшигч Х.Баттулга олон улсын шинжээчдээр дүгнэлт гаргуулж эвлүүлэг биш гэдгийг зарласан. УИХ-ын дарга М.Энхболд үгүй гэж гүрийсэн. Тэгэхээр Ерөнхийлөгч, УИХ-ын дарга хоёр 60 тэрбумын асуудал дээр хайнаа хагалж таарах нь. Яг хэн нь худлаа ярьж, яриулав гэдгээ ард түмэнд хэлэх ёстой” /”Зууны мэдээ” 2017.№139/, У.Хүрэлсүх “Одоо харин та нарын бүрдүүлсэн 60 тэрбумын авлагын гав гинжийг таслах цаг болжээ. Хууль хяналтын байгууллагыг ийм байдлаар улс төржүүлэхээ боль. М.Энхболдоо, чи одоо ажлаа өг. Чамд УИХ-ын дарга, МАН-ын дарга байх ёс суртахууны эрх байхгүй” /”Зууны мэдээ” 2017.№160/, Б.Дамба-Очир “Олон түмний зэвүү, дургүй хоёрыг зэрэг хүргээд байгаа төрийн албыг зарж 60 тэрбумыг босгох өнөөх бичлэгийн гол дүр нь МАН-ын дарга байсан” /”Зууны мэдээ” 2017.№163/ гэх зэргээр санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийлжээ. Үүнээс өөр нотолгоо гэж юу байхсан билээ.

Зургаа.

Т.Баасансүрэн өгүүлэлдээ “Хэрэв МАН-ын дарга М.Энхболд нэр дэвшиж Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялбал тэр өнөөгийн Ерөнхий сайд Ж.Эрдэнэбатыг залгамжлагчаараа томилох өндөр магадлалтай. Өөрөөр хэлбэл түүнийг МАН-ын дарга болгож ар талаа баталгаажуулна” гэжээ.
Энэ сэдвээр Н.Алтанхуяг “Бүх шатандаа хэдхэн хүний эрх ашигт үйлчилдэг болсон. Ялангуяа УИХ, Засгийн газраас цөөхөн хүний эрх ашигт нийцсэн шийдвэр гаргадаг болоод удсан. Амин хувиа бодсон бүлэглэлийн засаглал сүүлдээ ялзрал болж нуран унадагийг яг энэ цаг мөчид харж байна” /”Өнөөдөр” 2017.№236/, Б.Дамдин-Очир “Энэ Засгийн газар огцорно гэдэг Ж.Эрдэнэбатын гэхээсээ М.Энхболдын эрх ашгийг илүү хөндөнө. УИХ-ын дарга М.Энхболд илүүтэй эмзэглэн хөндүүрлэж байгаа” /”Зууны мэдээ” 2017.№140/, А.Амина “Төрийн эрхэнд он удаан жил суух, улсын хөрөнгө, байгалийн баялгийн “өрөм”-ийг хувааж идэх хүсэлтэй цөөн хүн нам дамнасан бүлэглэл үүсгэж, хулгай, луйврын аргаар төрийн эрхийг нэгэндээ шилжүүлэн, нам хэмээх институцийг алга болгох оролдлого хийж байна” /”Өнөөдөр” 2017.№234/ гэх зэргээр ярилцлага, бичвэр цуварна.
Энэ мэтээр тайлбар зах хязгааргүй хөвөрнө. Хачирхалтай нь урд өмнө сонинд хэвлэгдсэн баримтуудыг нүдэн балай, чихэн дүлий өнгөрөөж “чимээгүй орхидос” болгох атлаа түүнээс түүвэрлэн тоймлосон эрдэм судлалын ажлыг ажиглалт шинжилгээ гэхээсээ алдаа оноо, аваа өгөөний өгөөш мэтээр сэрдхийн эмзэглэж сэтгүүлчийг намнах ажиллагааг хурайлан эхлүүлж хууль хяналтын байгууллагаар далайлгаж байгаа нь чөлөөт хэвлэлийн наад захын эрх ашгийг ноцтой зөрчиж байна. Энэ бол оюуны гэмт халдлага юм. Тиймээс Соёлын гавъяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч Г.Жамъян энэхүү хэрэг явдлыг “Сэтгүүл зүй, сэтгүүлчид рүү халдаж байгаа зохион байгуулалттай багийн толгойд М.Энхболд гэдэг хүн байгаа. Уг нь бол УИХ-ын дарга. Гэтэл манай салбар руу чулуу шидээд сууж байна” гэсэн нь үнэний хувьтай билээ.
Алив юмыг хэн нэгэн мартаж болно. Харин нийгмийн ой санамж хэзээ ч мартахгүй. Тэр тусмаа халтар хултар хэдэн сонинд маань нийтлэгдсэн бүхэн цаг хугацааны цадиг түүхийг гэрчлэн үеийн үед “үгэлсээр” байх болно.
Монголын сэтгүүл зүйн онол, түүхийн олон зангилаа асуудлыг тайлж шастир түүхийг хойч үедээ ботилон үлдээж, сургалт судалгааны арвин баялаг өв санг бүрүүлсэн эрдэмтний нэг бол Монгол Улсын Соёлын гавъяат зүтгэлтэн Тугалхүүгийн Баасансүрэн билээ. Түүний бичсэн “Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн сурталчилгааны талаарх зарим санал бодол, үр дүн ба сургамж” хэмээх тойм өгүүлэл нь өнөөгийн сэтгүүл зүйг үнэ цэнтэй болгож буй эрдэм судлалын дорвитой бүтээл болсныг тэмдэглэж байна.
Улс төрчид өө, монголын сэтгүүл зүйг бүү басамжил, бүү шантаажил, бүү шалдал. УИХ-ын дарга М.Энхболд оо, чөлөөт хэвлэл рүү бүү дайр, бүү эмзэглэ, харин ухаар, уужуу тайван ханд. Нийгмийн сэтгэл зүй нэг долгилчихвол цунами л гэсэн үг.
Сэтгүүл зүй шалдан байна уу? Т.Баасансүрэнгийн энэхүү ажиглалт шинжилгээ бүхий шинжлэлт өгүүлэл энэ асуултад үгүй гэсэн хариулт өгч байна.

Хэл бичгийн ухааны доктор /Ph.D/ Ү. Хүрэлбаатар

 



АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд DailyNews.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй..

Сэтгэгдэл

  • Зочин

    зочин [103.26.195.xxx]

    ойрд ийм сайхан шударга шүүмж үзсэнгүй.

Шинэ мэдээ

Санал асуулга

Та өдөр тутмын мэдээ мэдээллээ хэрхэн, хаанаас хүлээн авдаг вэ?