Монголын анхны шилэн Форд

Сэтгүүлчийн үг

1912 оны эхээр Хятадын Тяньжин хотноо ажиллаж байсан Америкын худалдааны нэгэн пүүс Монгол улсын Богд хааны төлөөний хүнээр дамжуулан нэгэн захиалга хүлээн авчээ. Энэ нь Богд эзэн хаанд Америкаас суудлын автомашин нэгийг захиалан авах тухай байжээ. Тэгэхдээ чухам ямар маркын, ямар хүчин чадалтай байх зэрэг ямар нэг тодорхой үзүүлэлт ирүүлээгүй бөгөөд зөвхөн эдэлгээ сайн байхыг чухалчилсан байв. Америкын пүүс тухайн захиалгыг хүлээн аваад, холбогдох албадтайгаа холбоо барьж, Америкт үйлдвэрлэсэн түгээмэл, гар араатай, хөл тормостой, ердийн машин байх нь тохиромжтой гэсэн шийдэлд хүрсэн байна. Тухайн үеийн монголчуудын техникийн мэдлэгийн түвшин, засвар үйлчилгээний чадавх зэргийг харгалзан үзээд, уг машин нь энгийн хялбар, эвдрэлд хялбар өртөхгүй байхад гол нь анхаарсан гэж машиныг 1912 оны 10-р сард Нийслэл хүрээнд жолоодож ирсэн Этан С. ЛеМанён 1913 оны 5-р сард АНУ-ын “National Geographic” сэтгүүлд нийтлүүлсэн өгүүлэлдээ бичжээ.
Машины захиалгыг Детройт дахь “Ford”-ын автомашины үйлдвэрт цахилгаанаар хүргүүлж, тухайн машиныг ямар нэг тусгай захиалгаар бус, байгаа бэлнээс нь явуулах хүсэлт тавьснаар Тяньжинд 1912 оны 9-р сард машинаа хүлээн авчээ. Машиныг хүлээн авах үед цаг агаар таатай ч шөнөдөө сэрүүвтэр байсан учир үйлдвэрлэгчдийн заавар ёсоор Нийслэл Хүрээ хүртэл шөнө бүр машиныхаа усыг нь асгаж хонож байжээ. Зөөлөн агаарт дассан америкчуудын хувьд яггүй хүнд ажил ч яваандаа дасч, заавал хийх ёстой ажлын нэгэн хэмээн үздэг болсон гэж хожим нь дурсчээ.
Машиныг хөлөөр нь Хүрээний зүг хөдөлгөхөөс хоёр долоо хоногийн өмнө Хаалганаас хэрэгцээт шатахууныг урьдчилан тэмээн хөсгөөр гаргаж, цахилгаан шуудангийн төвийн ойролцоо цэг бүрт 10 галлон /40 орчим литр/ бензин байрлуулжээ. Тэр үед Хятадын Засгийн газар Хаалганаас Хиагт хүртэл цахилгаан холбооны цэгүүдийг Монголын нутгаар дайруулан байгуулж, ажиллуулж байсан байна. Тяньжинаас гарч Хүрээ ортол нийт 5000 гаруй км газрыг 32 өдөрт туулсан байна. Туулсан замын ихэнх нь говь нутаг байсан нь багагүй бэрхшээл учруулж байсан боловч “туслах хүчин”-ий ачаар тэр бүрийг даван туулж чаджээ. Хамгийн “үнэнч туслагч” нар бол тэмээн хөсөг болон хүчирхэг шарууд байсан тухай магтан бичсэн байлаа. Туул голын хөвөөнд ирж, Орос маягийн модон гүүрээр гарч, Маймаачин хотод хүрэлцэн иржээ. Америкчуудын дурдатгалаас үзэхэд, тухайн үед Туул гол нь 90 орчим метр өргөн, 1,5-3 метр гүн байсан. Маймаачин хот нь тэр үед Хүрээний бизнесийн төв байсан гэж хэлж болох бөгөөд тэнд Хятадын цахилгаан холбоо, Хятадын Засгийн газрын Та Чин банкны салбар ажиллаж байлаа гэжээ. Маймаачинд хүрэлцэн ирж байрлаад, юуны өмнө машины эд ангиудыг шалгаж, зарим нэг шаардлагатай тохируулгыг хийсний дараа угааж цэвэрлээд, зориулалтын бүтээлгээр бүтээж, Богд хаанд хүргэхэд бэлтгэсэн байна. Богд хаан чухам хэзээ машиныг ордондоо хүлээн авах нь тодорхойгүй байсан бөгөөд өдрийн сайныг тусгайлан үзэж тогтоох ёстойг мэдэгдсэн байна.
Ийнхүү долоо хоног орчим хүлээсний эцэст холын замыг туулан, эсэн мэнд Хүрээнд ирсэн машиныг Богд хааны ордны зүг хөдөлгөсөн байна. Машиныг хүргэн ирсэн хүмүүс Богд хаан болон Монголын төрийн түшээдтэй хамт үдийн хоол идээд, дараа нь ордны гаднах хашаанд машиныг асааж, нэг ёсны үзүүлэх сургууль хийсэн байна. Машин Богдын таалалд нэн нийцсэн бөгөөд ойрын шадар түшмэлүүдээ дагуулан, ярьж тайлбарласан зүйлийг анхааралтай сонсч байсан нь бидэнд өндөр сэтгэгдэл төрүүлж билээ хэмээн дурсан бичжээ. Машины эд ангийг тайлбарлан, болгоомжлох зарим нэг зүйлийн талаар ярьж өгчээ. Ялангуяа аккумуляторын цахилгаан гүйдлийн талаар тайлбарлах үед Богд хаан түшмэдүүдээ аккумуляторийн хайрцагт гарыг нь хүргэж, бага хүчдэлийн цахилгаан цэнэгт цохиулан цочих үед нь ихэд инээн, тэднийгээ дооглож байж билээ гэж дурссан байх юм.
Машиныг албан ёсоор хүлээлгэн өгсний дараа Богд хааны бэлэг болох шар өнгийн алтан хатгамал бүхий хуйтай торгыг цэнхэр өнгийн хадаг дээр тавьж машины жолоочид бэлэглэжээ. Тэр үед Богд хаан 40 орчим настай байсан болов уу, түүний биеийн байдал төдийлэн сайнгүй, хараа муутай мэт санагдсан гэж бичжээ. Харин Богдын хатан бол нэлээд бизнес сэтгэлгээтэй, харьцангуй сэргэлэн хүн байсан ба хүмүүсийн ярьж байснаар Хүрээнд өөрийн гэсэн худалдааг төлөөний хүмүүсээр дамжуулан ажиллуулдаг байсан тухай дурджээ. Богд хаан Хүрээнд гурван ордон-өргөөтэй байсныг үзсэн ба тэдний нэг нь тухайн үед Хүрээнд байсан Оросын консулын байртай яг адил загвараар хийгдсэн байж билээ гэж дурсан бичжээ. 
Тяньжинээс Хүрээ орох замд машины арын дугуйнууд арьсан утсаар хийсэн хамгаалалттай явсан ба харин урд дугуйнуудад ямар нэг хамгаалалт хийгээгүй байна. Замд дугуй хагарах зовлон үзээгүйгээр үл барам дугуйг нэмж хийлэх ч шаардлага гараагүйд бид ихэд баярлаж билээ гэж дурсан бичжээ. Нийслэл хүрээнээс нутагтаа буцаж очсоноос дөрвөн сарын дараа машин маань ямар нэг эвдрэлгүй, хэвийн ажилласаар байгаа тухай мэдээг сонсоод үнэхээр сэтгэл тэнийж, санаа амарч билээ гэж машиныг жолоодон Монголд хүргэсэн Этан ЛеМанён дурсан бичжээ. АНУ-ын нэрт археологич Рой Чэпман Эндрьюс 1921 онд бичиж хэвлүүлсэн “Монголын тал нутгаар” номондоо “Богд хааны АНУ-аас захиалан худалдаж авсан тэр машин бол Монголын говийг хөлөөрөө туулсан анхны суудлын машин байсан юм” хэмээн бичсэн байна 

/1908 оны Бээжин-Парис ралли анхны тохиолдол байсан. А.Г/.

ЗУРГИЙН ТАЙЛБАР: Уг машиныг жолоодон Монголд хүргэсэн Этан C.ЛеМанён, 8-р Богдын анхны жолооч Бадам нар, 1912 оны 10-р сар, Нийслэл Хүрээ.



АНХААРУУЛГА: Уншигчдын бичсэн сэтгэгдэлд DailyNews.mn хариуцлага хүлээхгүй болно. ТА сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээг зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй..

Сэтгэгдэл

Шинэ мэдээ

Санал асуулга

Та өдөр тутмын мэдээ мэдээллээ хэрхэн, хаанаас хүлээн авдаг вэ?